vrije academie
werkplaatsen
dna
gemak

De laatste jaren is er buiten het universitaire domein een sterk toenemende belang- stelling voor filosofie en filosofische discussies waar te nemen. Steeds meer hebben mensen de behoefte om bij het stellen van levensvragen, of bij het maken van morele af wegingen inzake maatschappelijke en politieke dilemma’s, filosofische kennis en denkmethoden aan te wenden.

De media en culturele centra spelen in op deze groeiende behoefte aan filosofische oriëntatie. Op de televisie en in dag- en weekbladen verschijnen filosofische panels en op de schappen van tijdschriftenwinkels ligt tussen vele verstrooiende bladen ook het Filosofie Magazine. Er worden filosofische cursussen en workshops gegeven in educatieve centra, bibliotheken, bedrijven, zelfs in gevangenissen. De aloude Inter- nationale School voor Wijsbegeerte in Leusden heeft een eigentijdse metamorfose ondergaan, en combineert filosofiecursussen, -trainingen en –opleidingen met een aangenaam verpozen in de natuur. In veel steden zijn filosofische café’s opgericht en de ‘Nacht van de Filosofie’ is voor cultuurminnend Nederland inmiddels een vertrouwd begrip geworden.

Het Studium Generale programma is dit voorjaar geheel gewijd aan de filosofie. In een vijftal lezingen worden naast hedendaagse, spraakmakende filosofen als Alain Badiou en Giorgio Agamben ‘klassieke’ filosofen als Husserl en Nietzsche voor het voetlicht gebracht. Bijzondere aandacht zal worden geschonken aan de ‘grootste onder de Nederlandse filosofen’, Benedictus de Spinoza, die zijn hoofdwerk de Ethica op nog geen honderd meter afstand van de Vrije Academie, aan de Paviljoensgracht, heeft voltooid.

In de lezingen zal onder meer worden ingegaan op de praktische betekenis en de politieke consequenties van de onderscheiden denkrichtingen, naast de relatie tussen filosofie en kunst.

√ Vrijdag 27 januari – 14.00 uur

Lezing over Benedictus de Spinoza door Miriam van Reijen

Benedictus de Spinoza – de actuele relevantie van zijn filosofie

Benedictus de Spinoza – onze grootste Nederlandse filosoof – werd in 1632 als Baruch Spinoza, zoon van Portugees-joodse immigranten in Amsterdam geboren. Hij stierf in 1677 in een huis aan de Paviljoensgracht in Den Haag. In zijn tijd leidden zijn godsopvatting en bijbelkritiek tot veel weerstand. Zijn boeken werden, zowel door de Staten van Holland als door de kerkelijke autoriteiten, verboden.

In haar lezing gaat Miriam van Reijen in algemene zin in op het leven en werk van de filosoof, en geeft zij in het bijzonder aandacht aan twee onderdelen van zijn filosofie: zijn mensbeeld en zijn politieke filosofie. Spinoza gaat uit van de mens zoals hij is en niet zoals hij zou moeten zijn, of zoals we zouden willen dat hij was. Voor hem is de mens geen rationeel wezen, maar een passioneel wezen. De geest is gewillig, maar het vlees is sterk(er). De rede vermag niets tegenover de passies, tenzij ze zelf tot passie wordt, stelt hij in zijn Ethica. Toch ziet Spinoza een mogelijkheid om van de

slavernij van de passies (lijden) te komen tot een gelukkig leven (leiden) vanuit de rede. Zijn naam wordt vaak ter sprake gebracht in huidige politieke discussies over de ver- houding godsdienst en politiek, de multiculturele samenleving, tolerantie en vrijheid van denken. Spinoza had hier al een radicale mening over. Hij stelt geen enkele grens aan de vrijheid van denken, spreken en publiceren, en heeft een verrassend standpunt over kwetsen en beledigen. In Van Reijens lezing worden zijn argumenten voor dit radicale standpunt nader uiteengezet en vergeleken met de praktijk in Nederland 350 jaar later.

Miriam van Reijen (1946) studeerde filosofie en sociologie aan de Katholieke Universiteit Nijmegen waaraan zij van 1973 tot 1985 als wetenschappelijk medewerker was verbonden. In dezelfde periode was zij ook docent bij diverse hogere beroeps- opleidingen. Van 1985 tot 1991 verbleef zij in Nicaragua. Vanaf 1996 is zij docent aan de Senioren Academie Brabant (HOVO) van de Universiteit van Tilburg. Van 1998 tot 2011 was zij docent filosofie en ethiek aan de Avans Hogeschool Breda en aan de Fontys Hogeschool in Tilburg en Eindhoven. In 2010 promoveerde zij aan de Universiteit van Tilburg op de relatie tussen de theorie van de passies en de politieke filosofie van Spinoza. Zij is bestuurslid van de Vereniging Het Spinozahuis. Vanaf 2010 is zij als hoofddocent verbonden aan de opleiding Filosofie in de Praktijk op de Internationale School voor Wijsbegeerte (ISVW) in Leusden.

√ Vrijdag 24 februari – 14.00 uur

Lezing over Giorgio Agamben door René ten Bos

Giorgio Agamben (1942) geldt als een van de toonaangevende Italiaanse filosofen vandaag de dag. Nadat hij in 1996 opzien baarde door een oude term uit het Romeinse recht – de ‘homo sacer’: de ‘vervloekte en heilige mens’ – middenin het hedendaagse discours over macht en soevereiniteit te plaatsen, doemt de vraag op hoe Agamben aankijkt tegen wat hij zelf op diverse plekken de ‘regeringsmachine’ noemt. René ten Bos zal in zijn lezing een poging doen om Agambens kijk op de paradoxale relatie tussen ‘heersen’ (regner) en ‘besturen’ (gouverner) te duiden. In ons bestel zou de heerser eigenlijk niet mogen besturen, omdat dit – bijvoorbeeld in geval van zwak bestuur – zijn immuniteit aan zou kunnen tasten. Dit geldt niet alleen voor God, maar ook voor keizer, koning of koningin. Wat rest de heerser dan te doen? Antwoord op deze vraag: mooi zijn of lintjes doorknippen. Agambens poging een genealogie te schrijven over de regeringsmacht – en daarmee het werk van Michel Foucault over de genealogie van de macht voort te zetten – mondt uit in het benadrukken van het belang van wat men wel eens aanduidt als ‘decorum’. Glorie en esthetiek zijn volgens Agamben de elementen die een brug slaan tussen heersen en besturen. De lezing eindigt met een kritische evaluatie van dit thema.

René ten Bos (1959) is hoogleraar filosofie aan de Faculteit der Management- wetenschappen van de Radboud Universiteit Nijmegen. Hij is auteur van diverse boeken en artikelen over management, organisatie, politiek, ethiek en ook over dieren, water en taal. Van zijn hand verschenen onder meer De hygiënemachine (2001, samen met Ruud Kaulingfreks), Modes in management (2002), Rationele Engelen (2003) en Het geniale dier (2008). Zijn laatste twee boeken zijn Stilte, geste, stem (2011) en Business ethics and continental philosophy (Cambridge University Press, 2011, samen met Mollie Painter-Morland)

√ Vrijdag 30 maar t – 14.00 uur

Lezing over Alain Badiou door Ernst van den Hemel

Alain Badiou (1937) behoort, samen met de Sloveense filosoof Slavoj Žižek en de Italiaanse filosoof Giorgio Agamben, tot de meest spraakmakende en tegendraadse denkers van vandaag. De Franse filosoof die in de Marokkaanse hoofdstad Rabat werd geboren, manifesteert zich als een sterk politiek geëngageerd criticus van het post- modernisme, de filosofische stroming die iedere waarheidsaanspraak als subjectief af wijst. Badiou pleit voor een terugkeer van de waarheid, het subject en de filosofie. Centraal in zijn denken staat het ‘evenement’, een waarachtige gebeurtenis die alle bestaande verhoudingen in een ‘situatie’ doorbreekt; dat wat wij om ons heen als werkelijkheid ervaren, maar in feite door de ideologie van de heersende klasse is gefilterd. In Badiou’s denken is het ‘evenement’ en zijn revolutionaire werking alleen voorbehouden aan de vier zogeheten ‘waarheidsdomeinen’: de wetenschap, de liefde, de kunst en de politiek. De evenementen doorbreken de bestaande orde en het gevestigde weten en om hun alles veranderende werking te blijven constitueren, moeten we deze ervaringen van waarachtigheid trouw blijven.

Ernst van den Hemel geeft in zijn lezing een algemene introductie in het denken van Badiou om vervolgens in te gaan op de betekenis van zijn filosofie voor de kunst.

Ernst van den Hemel (1981) studeerde literatuurwetenschap, filosofie en Cultural Analysis aan de Universiteit van Amsterdam en de Université Paris 8 waar hij student was van Alain Badiou. Hij promoveerde in 2011 op het werk van Johannes Calvijn en publiceerde over de samenhang tussen religie, politiek, filosofie en literatuur. Twee jaar eerder publiceerde hij het boek Calvinisme en Politiek: Tussen Verzet en Berusting. Op dit moment is hij bezig met een boek over Badiou en de kunst. Van den Hemel is werkzaam als docent Literatuurwetenschap aan de Universiteit van Amsterdam.

√ Vrijdag 27 april – 14.00 uur

Lezing over Edmund Husserl door Arne Jonges

Edmund Husserl: Philosophie als vermenschlichung des Menschen

Edmund Husserl (1859-1938) wordt beschouwd als de grondlegger van de fenomeno- logie. Tijdens zijn leven reeds gingen de meeste van zijn leerlingen hun – door Husserl bekritiseerde – eigen weg en werd hij overschaduwd door Max Scheler en zijn voor- malige leerling en assistent Martin Heidegger die hem in Freiburg was opgevolgd. Er lijkt een paradox te bestaan tussen de motivatie en de doelstelling van Husserl’s denken. Enerzijds een streven naar de vrije, verantwoordelijke mens, anderzijds de filosofie als strenge wetenschap. Een onvermoeibaar zoeken naar redelijkheid die recht doet aan de geestelijke, vrije mens, maakte hem tot ‘Ewige Anfanger’. Telkens weer begint hij met zijn onderzoek naar de grondslagen van voren af aan. Niet een systeem was zijn doel, maar een ‘Arbeitsphilosophie’ die denkers in staat zou stellen daarop steeds verder te werken.

Arne Jonges (1944) studeerde theologie in Leiden en promoveerde in 2004 aan de Radboud Universiteit Nijmegen in de wijsbegeerte op het proefschrift Een atheIstische weg naar God: Husserl en het godsprobleem. Hij was als docent en conrector werk- zaam in het voortgezet onderwijs. De laatste jaren was hij als predikant verbonden aan de Houtrustkerkgemeente in Den Haag. Sinds mei 2010 is hij geëmeriteerd. Arne Jonges is auteur van onder meer Alsof het zo is… Doen, geloven, denken (2006) en Goed gelovig (2007).

√ Vrijdag 25 mei – 14.00 uur

Lezing over Friedrich Nietzsche door Katja Rodenburg

Friedrich Nietzsche en het geheim van het scheppen: Over het creatieve proces in kunst en filosofie

Lange tijd keken filosofen alleen naar het kunstwerk zelf. Vooral vragen als ‘wat is schoonheid?’ en ‘wat is kunst?’ waren belangrijk. Maar Friedrich Nietzsche (1844-1900) interesseerde zich meer voor wat aan het kunstwerk vooraf gaat: het creatieve proces. Wat speelt er zich in het hoofd van de kunstenaar af tijdens het vormgeven van een werk? Hoe gaat de kunstenaar te werk, met welke krachten krijgt hij te maken? Welke positie moet hij daarbij innemen? Kortom: wat is het geheim van het scheppen? Volgens Nietzsche, die een voorvechter was van een dionysische levenshouding, kan kunst alleen begrepen worden vanuit het gezichtspunt van de kunstenaar. Zijn zienswijze druiste in tegen de in zijn tijd vigerende opvattingen, volgens welke de kunst vanuit het standpunt van de toeschouwer benaderd diende te worden. Katja Rodenburg geeft een algemene inleiding op het denken van Nietzsche en richt haar aandacht in het bijzonder op diens hypothesen ten aanzien van de kunst.

Katja Rodenburg (1964) is filosoof, leiderschapsadviseur en tentoonstellingscurator. Binnen de esthetica (filosofie van de kunst) is zij in het bijzonder geInteresseerd in het ontstaan van het kunstwerk. Van haar hand verschenen onder meer: Ik, Ophelia (2008) over de Britse Pre-Rafaëlitische schilder John Everett Millais en het werk van de fotografen Rineke Dijkstra, Inez van Lamsweerde & Vinoodh Matadin en Hellen van Meene, en Armando en de melancholie van het scheppen (2009), over de filosofische achtergronden van het werk van de kunstenaar Armando.

Voor berichten en artikelen rond filosofie, kunst en leiderschap zie haar weblog ‘Antheia Blossoms’: www.antheiablossoms.wordpress.com